Stres objawy i skutki

Biologiczny, psychologiczny i holistyczny wymiar stresu

Badania nad istotą stresu są prowadzone już od XIX wieku. A za ich prekursora wskazuje się francuskiego fizjologa Claude’a Bernarda (1813–1878), który w XIX wieku wyraził pogląd, że w organizmie istnieją mechanizmy, których współdziałanie umożliwia utrzymanie organizmu w wewnętrznej stałości, co pozwala utrzymać go przy życiu. [za 1, s. 15].

Dało to Bernard’owi możliwość zaobserwowania faktu, że organizm człowieka posiada wewnętrzne stałe środowisko i a następnie sformułowania prawa stałości środowiska wewnętrznego (milieu intćrieur), zgodnie z którym stałość ta zachowana jest dzięki fizjologicznym i biochemicznym procesom ustroju.

STRES OBJAWY I SKUTKI

1. Biologiczne ujęcie stresu

Badania Bernarda kilkadziesiąt lat później dały podwaliny pod dla amerykańskiego fizjologia Waltera Cannona, który stworzył teorię homeostazy, która stanowi koncepcję dążenia organizmu do zachowywania równowagi funkcjonalnej.

W tym artykule przyjrzymy się dokładniej pierwszym objawom uzależnienia, omówimy różne jego typy – od uzależnień od substancji po uzależnienia behawioralne – oraz przedstawimy praktyczne sposoby, które mogą pomóc w ich rozpoznaniu i zrozumieniu, kiedy warto szukać pomocy. Pierwsze objawy uzależnienia:

Homeostaza (z greckiego homoios — podobny, stasis — stan) jest zdolnością do pozostania takim samym, czyli zdolnością żywego organizmu do utrzymywania stałości środowiska wewnętrznego we wszystkich okolicznościach [1].

W książce „Stress życia” Hans Selye pisze „Walter B. Cannon […] mówił o stresie, gdy chodziło o oddziaływanie na pewne mechanizmy homeostazy potrzebnej do utworzenia prawidłowego stanu ustroju”, i dalej „[…] Cannon nigdy nie proponował słowa stress jako jakiegoś naukowego pojęcia; w indeksie jego książki słowa tego nie znajdujemy. O ile wiem, używał go tylko w przenośni w jednym popularnonaukowym wykładzie” [1, s. 49].

Cannon stres traktował w kontekście tzw. stanu pogotowia organizmu. Stres w podejściu Cannona, to reakcja organizmu na zagrożenie, której funkcją jest stworzenia takich warunków aby organizm przetrwał. Stres ma funkcję adaptacyjną. Stres ma przygotować organizm do radzenia sobie z niebezpieczeństwem. Tę reakcję nazywa się reakcją „walki lub ucieczki”.

Reakcja „walcz lub uciekaj” traktowana jest jako mobilizacja organizmu, który w odpowiedzi na spostrzegane zagrożenie przygotowuje się do aktywności mięśniowej, niezbędnej zarówno podczas ucieczki, jak i walki. Dzięki uwalnianej z rdzenia nadnerczy adrenalinie i noradrenalinie możemy obserwować:— wzmożoną akcję serca,— przyspieszony oddech,— wzrost napięcia mięśni szkieletowych,— odpływ krwi z trzewi i skóry.

Niezależnie od Cannon’a swoje badania nas stresem prowadził Salye. Zastanawiał się dlaczego lekarze zazwyczaj dążą do rozpoznania poszczególnych chorób i odkrywania przeciw nim swoistych leków, nie zwracając uwagi na ogólny zespół „wczesnego okresu choroby”. Podkreślał, że „o wiele ważniejszą rzeczą byłoby dowiedzieć się czegokolwiek o mechanizmie choroby w ogóle i o sposobach leczenia owego zwykłego zespołu chorobowego, który w oczywisty sposób góruje w każdej chorobie” [1]. Pod wpływem swoich obserwacji Selye opisał zespół niespecyficznych zmian fizjologicznych, powstających w organizmie w trakcie działania różnych bodźców awersyjnych. Te niespecyficzne zmiany Selye nazwał ogólnym zespołem adaptacyjnym (general adaptation syndrom — GAS).

Poniżej na rysunku można zobaczyć poszczególne etapy reakcji GAS, zaś tabela zawiera szczegółowy opis przebiegu każdej z faz.

Stadium reakcji

Warto zauważyć, że zmiany, które obejmuje GAS mają charakter fizjologiczno- endokrynne i są skutkiem działania osi podwzgórze–przysadka–kora nadnerczy.

Zmiany zachodzące w organizmie pod wpływem działania bodźców mają charakter niespecyficzny, co oznacza, że organizm odpowiada zawsze w ten sam sposób na różne formy stresu. Stresem w dla organizmu w tym ujęciu są również różnego rodzaju wirusy oraz bakterie.

Selye podkreślał, że w trakcie życia każdy przechodzi wiele razy przez pierwsze dwa stadia GAS, co jest bardzo ważne dla przystosowania się do różnych warunków. Badacz ten jest również twórcą pojęcia „stresor” [1].

Stresory według Hansa Selyego to czynniki wywołujące stres, np. nadmierne napięcie nerwowe, zranienia, zakażenia czy zatrucia

Seley uważał, że stres nie w każdym przypadku musi prowadzić do szkody, dlatego odróżniał stres konstruktywny od destruktywnego. Uważał, że aktywacja pod wpływem stresu może być siłą motywującą, co podkreślone zostało w psychologicznych koncepcjach stresu [4].

STRES OBJAWY I SKUTKI

2. Psychologiczne ujęcie stresu

Stres w ujęciu psychologicznym jest bliższy powszechnemu rozumieniu stresu. W psychologii wyróżnia się 3 nurty:

Stres jako sytuacja, wydarzenie, bodziec o określonych właściwościach
Stres jako reakcja
Transakcyjne ujęcie stresu

Nurt pierwszy: Stres jako sytuacja, wydarzenie, bodziec o określonych właściwościach

Stres w tym ujęciu definiowany jest jako zewnętrzny czynnik lub sytuacja, która stawia przed jednostką określone wymagania lub wyzwania. Taki bodziec stresowy może przybierać różne formy – od nagłych, nieprzewidzianych zdarzeń (np. utrata pracy, choroba, wypadek) po długotrwałe, przewlekłe sytuacje (np. presja w pracy, konflikty rodzinne, problemy finansowe). Kluczowym aspektem jest tutaj obiektywna charakterystyka sytuacji, która może być postrzegana jako zagrażająca, wymagająca lub przekraczająca możliwości jednostki.

W psychologii stresu często mówi się o stresorach, czyli konkretnych czynnikach wywołujących napięcie. Mogą to być zarówno zdarzenia negatywne (np. katastrofy, porażki), jak i pozytywne (np. ślub, awans), które wymagają adaptacji i zmiany dotychczasowego funkcjonowania.

Ważne jest, że stresory charakteryzują się określonymi właściwościami, takimi jak:

intensywność – jak silnie dana sytuacja wpływa na jednostkę,
czas trwania – czy jest to zdarzenie krótkotrwałe, czy długoterminowe,
przewidywalność – czy jednostka mogła się na nie przygotować,
kontrolowalność – czy ma wpływ na przebieg lub rozwiązanie sytuacji.

Przykładem może być sytuacja zawodowa, w której pracownik musi zmierzyć się z nagłym projektem o wysokim priorytecie i krótkim terminie realizacji. Sam fakt istnienia takiego zadania jest obiektywnym stresorem, który może wywołać reakcję stresową, niezależnie od indywidualnej odporności psychicznej danej osoby.

Podsumowując, w tym ujęciu stresu, wywołujące stres zdarzenia są dość powszechne, z którymi może się spotkać większość osób. W tym ujęciu zakłada się, że ludzie reagują podobnie na wydarzenia stresowe. Wydarzenia stresowe wzbudzają u człowieka napięcie emocjonalne, które uniemożliwia prawidłowe funkcjonowanie.

Tak postrzegany stres można określić na przykład za pomocą Listy Stresujących Zdarzeń Życiowych Holmesa i Rahe’a.

Zdarzenia	Punkty
Śmierć współmałżonka	100
Rozwód	73
Separacja lub rozstanie	65
Pobyt w więzieniu	63
Śmierć bliskiego członka rodziny	63
Ciężka choroba lub wypadek z uszkodzeniem ciała	53
Ślub	50
Zwolnienie z pracy/bezrobocie	50
Pojednanie z małżonkiem	45
Przejście na emeryturę	45
Znacząca zmiana stanu zdrowia lub zachowania członka rodziny	44
Ciąża	40
Problemy seksualne	39
Pojawienie się nowego członka rodziny	39
Poważna zmiana w pracy lub reorganizacja firmy	38
Śmierć przyjaciela	37
Zmiana stanowiska pracy	36
Konflikty w rodzinie	35
Wysoki kredyt lub poważne obciążenie hipoteki	31
Problemy z hipoteką/odmowa kredytu	30
Napad, kradzież, włamanie	30
Awans w pracy lub degradacja stanowiska	29
Syn/córka opuszcza dom rodzinny	29
Kłopoty z teściową lub teściem	29
Wybitne osiągnięcia osobiste	28
Podjęcie lub utrata pracy przez współmałżonka	26
Rozpoczęcie lub zakończenie nauki	26
Znacząca zmiana warunków życia	25
Znacząca zmiana nawyków	24
Zmiana godzin lub warunków pracy	23
Zmiana miejsca zamieszkania	20
Zmiana szkoły	20
Znacząca zmiana dotychczasowych rozrywek	19
Znacząca zmiana aktywności religijnych	19
Znacząca zmiana kontaktów towarzyskich	18
Niewielka pożyczka	18
Znacząca zmiana przyzwyczajeń dotyczących snu	16
Znacząca zmiana dotycząca kontaktów z rodziną	15
Znacząca zmiana sposobu odżywiania się	15
Urlop	13
Święta spędzone z rodziną	12
Niewielkie wykroczenie prawne	11

Co istotne, zdaniem Holmesa i Rahe istnieje silna zależność między siłą stresora a prawdopodobieństwem zapadnięcia na poważną chorobę. Naukowcy obrazują to w następujących przedziałach:

150–199 jednostek stresu = 37% ryzyko choroby w ciągu kolejnych 2 lat
200–299 jednostek stresu = 51% ryzyko choroby w ciągu kolejnych 2 lat
ponad 300 jednostek stresu = 79% ryzyko choroby w ciągu kolejnych 2 lat

Nurt drugi: Stres jako reakcja

Stres w tym ujęciu jest rozumiany jako odpowiedź organizmu na działający stresor, czyli na bodziec lub sytuację, która zakłóca równowagę psychiczną i fizjologiczną. W kontekście biologicznym, reakcja stresowa obejmuje przede wszystkim aktywację układu współczulnego oraz wydzielanie hormonów stresu, takich jak kortyzol i adrenalina, które przygotowują organizm do walki lub ucieczki. Jednak psychologia, w odróżnieniu od czysto biologicznego podejścia, koncentruje się na szerszym spektrum reakcji, które obejmują nie tylko fizjologię, ale także emocje, procesy poznawcze i zachowania.

Reakcje na poziomie emocjonalnym
Na poziomie emocjonalnym stres objawia się jako intensywne i często negatywne stany uczuciowe. Osoba doświadczająca stresu może odczuwać:

lęk – niepokój związany z niepewnością co do przyszłości lub obawą przed porażką,
smutek – poczucie bezradności lub przygnębienia, szczególnie w sytuacjach utraty lub niepowodzenia,
złość – frustracja lub gniew wywołany poczuciem niesprawiedliwości lub brakiem kontroli nad sytuacją.

Te emocje mogą być zarówno krótkotrwałe, jak i przewlekłe, w zależności od natury stresora i indywidualnych zasobów radzenia sobie.

Reakcje na poziomie poznawczym
Stres wpływa również na procesy poznawcze, co może prowadzić do:

trudności z koncentracją – problemów ze skupieniem uwagi na zadaniach,
nieumiejętności podejmowania decyzji – paraliżu decyzyjnego spowodowanego nadmiarem informacji lub presją czasu,
nieadekwatnej oceny sytuacji – tendencyjnego postrzegania rzeczywistości, np. poprzez wyolbrzymianie zagrożeń lub bagatelizowanie własnych możliwości.

Te zaburzenia poznawcze mogą znacząco obniżać efektywność działania i utrudniać radzenie sobie z trudnymi sytuacjami.

Reakcje na poziomie zachowania
Na poziomie behawioralnym stres może prowadzić do różnorodnych, często nieprzystosowawczych zachowań, takich jak:

wycofanie – unikanie sytuacji stresowych lub izolowanie się od innych,
kłótnie – konflikty z otoczeniem wynikające z narastającej frustracji,
fizyczny atak – agresja skierowana na innych lub siebie,
wybuch płaczu – reakcja emocjonalna, która służy rozładowaniu napięcia.

Te zachowania są często próbą radzenia sobie z przeciążeniem emocjonalnym, choć nie zawsze są skuteczne w dłuższej perspektywie.

Psychologiczne podejście do stresu podkreśla, że reakcja na stresor nie ogranicza się tylko do fizjologicznych zmian w organizmie. Obejmuje ona również złożone interakcje między emocjami, myślami i zachowaniami, które wpływają na sposób, w jaki jednostka radzi sobie z trudnościami. To holistyczne ujęcie pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego różni ludzie reagują na te same sytuacje w odmienny sposób, oraz jak można wspierać ich w radzeniu sobie ze stresem.

Nurt trzeci: Stres jako relacja człowiek–otoczenie (tzw. transakcyjne ujęcie stresu)

Stres w ujęciu transakcyjnym aby wystąpił potrzebuje interakcji cech otoczenia (charakteru bodźca) z cechami człowieka (cechy osobowości, ocena otoczenia, wcześniejsze doświadczenia, sposoby radzenia sobie z sytuacjami trudnymi, otrzymywane wsparcie itp.).Rezultatem wystąpienia interakcji jest pojawienie się stresu lub jego brak. Obecnie to podejście a zwłaszcza poznawczo-transakcyjna koncepcja stresu Richarda Lazarusa i Susan Folkman jak również teoria zachowania zasobów Stevana E. Hobfolla — jest najbardziej rozpowszechniona wśród psychologów [5].

Poznawczo-transakcyjne ujęcie stresu Lazarusa i Folkman

Ujęcie zaproponowane przez Lazarusa i Folkman opiera się na kilku kluczowych założeniach:

1. Stres jako relacja między osobą a otoczeniem
  Stres jest rozumiany jako specyficzna relacja między jednostką a jej otoczeniem. Sytuacja zostaje uznana za stresującą, gdy osoba ocenia ją jako trudną, przekraczającą jej zasoby lub zagrażającą jej dobrostanowi.
2. Zasoby jako kluczowy element
  Zasoby w tym ujęciu oznaczają wszelkie możliwości, które jednostka może wykorzystać, aby poradzić sobie z trudną sytuacją. Mogą to być zarówno zasoby wewnętrzne (np. umiejętności, wiedza, odporność psychiczna), jak i zewnętrzne (np. wsparcie społeczne, dostęp do informacji).
3. Transakcja jako wzajemne oddziaływanie
  Model podkreśla dynamiczną relację między człowiekiem a środowiskiem, określaną jako transakcja. Oznacza to, że zarówno jednostka, jak i otoczenie wpływają na siebie nawzajem, a ta interakcja jest ciągła i zmienna.
4. Wymagania otoczenia a możliwości jednostki
  Relacja stresowa uwzględnia zarówno wymagania stawiane przez otoczenie, jak i indywidualne możliwości radzenia sobie z tymi wymaganiami. Jeśli wymagania przekraczają możliwości jednostki, sytuacja staje się źródłem stresu.
5. Ocena poznawcza jako kluczowy mechanizm
  Transakcja z otoczeniem podlega ocenie poznawczej, którą jednostka dokonuje. Wyróżnia się dwa rodzaje tej oceny:
  - Ocena pierwotna – dotyczy identyfikacji elementów relacji z otoczeniem, które są istotne dla dobrostanu jednostki. Jeśli osoba uzna, że sytuacja narusza jej wartości lub stanowi zagrożenie, wówczas ocenia ją jako stresującą.

Przy ocenie pierwotnej poza wynikiem stresującym, osoba może uznać, że dana sytuacja jest niemająca znaczenia albo sprzyjająco – pozytywna. W poniższej tabeli zostały ujęte sytuacje oraz możliwe ich skutki.

Sytuacja	Charakterystyka
Krzywda lub strata	- Zaistniała szkoda w postaci utraty cenionych, ważnych wartości lub obiektów. - Dominujące stany emocjonalne: złość, żal, smutek.
Zagrożenie	- Krzywda lub strata jeszcze nie wystąpiły, ale istnieje prawdopodobieństwo ich wystąpienia. - Dominujące stany emocjonalne: lęk, niepewność, zamartwianie się.
Wyzwanie	Uwzględnia możliwe do poniesienia szkody i korzyści. - Wzbudza emocje zarówno negatywne (charakterystyczne dla zagrożenia), jak i pozytywne (związane z oczekiwanymi korzyściami).

Ocena wtórna – jest związana z możliwością podjęcia działań lub usunięcia przyczyny stresu lun złagodzenia jego skutków. W przypadku wyzwania ocena wtórna dotyczy możliwości osiągnięcia oczekiwanej korzyści. Ocena ta stanowi punkt początkowy dla dalszych działań, które są nazywane radzeniem sobie ze stresem.

Warto zauważyć, że ocena pierwotna i wtórna przebiegają praktycznie równolegle i są ze sobą połączone.

STRES OBJAWY I SKUTKI

3. Holistyczne ujęcie stresu

Wcześniej zostały opisane różnie podejścia do stresu. Pojawiło się również wiele pojęć, które wymagają rozszerzenia aby zrozumieć jaki wpływ może mieć stres na działalność człowieka. Do takich pojęć należą na przykład stresory, reakcja na stres oraz nad skutkami, jakie może on wywoływać.

a) Stresory

Jak wcześniej wspomniano, pierwszym badaczem, który użył tego terminu, był Hans Selye. To właśnie on nazwał stresorami czynniki wywołujące stres. Według Selye, dany czynnik staje się stresorem w wyniku:

Interpretacji poznawczej – oznacza to, że człowiek nadaje znaczenie danemu czynnikowi, ocenia go pod kątem tego, czy jest dla niego niebezpieczny, neutralny, czy też może wywoływać pobudzenie lub ekscytację.
Oddziaływania na organizm – poprzez procesy sensoryczne (czyli odbieranie bodźców za pomocą zmysłów) lub metaboliczne. Długotrwała ekspozycja na określone bodźce może uruchomić reakcję stresową. Do takich bodźców należą m.in.: hałas, nieprzyjemne zapachy, brud, skrajne temperatury (zarówno zbyt wysokie, jak i zbyt niskie), a także nadmierne spożycie kofeiny, nikotyny czy innych substancji psychoaktywnych.

Stresory są też klasyfikowane za pomocą intensywności, czasu oraz umiejscowienia stresora.

Podział stresorów ze względu na intensywność:

stresor bardzo intensywny — może wywołać stan całkowitej dezorganizacji procesów myślowych (osoba może wpaść na przykład w panikę, być pozbawiona możliwości jakiegokolwiek myślenia) lub fizycznego bezruchu i osłupienia. Do stresorów, które mogą wywołać taki stan można zaliczyć między innymi: wypadek komunikacyjny, nieoczekiwany atak klienta, bycie uczestnikiem jakiejś katastrofy, czy wydarzenia w którym jest zagrożenie własnego życia)

stresor średnio intensywny — przy takich stresorach reakcja na stres nie wyklucza skutecznego radzenia sobie ze stresem. Można tutaj jako przykład podać egzamin, czy też ślub czy też zmianę pracy.

stresor mało intensywny — jest tutaj zachowana całkowita kontrola nad sytuacją. Do takich mało intensywnych stresorów można zaliczyć na przykład: organizację imienin, wyjazd na wakacje.

Podział stresorów ze względu na czas:

stresor długotrwały — działa na człowieka przez dłuższy czas, wywołuje stres chroniczny czyli przeżywany bardzo długo lub stale. Przykładem takiego stresora może być np. mieszkanie przy ruchliwej ulicy, przewlekła choroba, zła atmosfera w pracy, trudności wychowawcze;

stresor krótkotrwały — działa na człowieka krótkotrwale, może pojawić się nagle, niespodziewanie, ale wiemy, że jest nieunikniony. Do takich stresorów można zaliczyć: np. nagły, ostry ból zęba, który mniej lub bardziej można opanować i wiemy, że prędzej lub później minie, lub egzamin, którego termin jest nam znany. Ważne przy tym jest zauważenie, że stresor krótkotrwały często odnosi się do stresu ostrego;

Podział stresorów ze względu na umiejscowienie:

stresor wewnętrzny — pochodzi z umysłu. Można wymienić tu stresory psychiczne — przekonania, postawy, uczucia, jakie pojawiają się w sytuacji, gdy myślimy o sobie czy też o czymś, co znajduje się poza nami (mogą to być nasze myśli wynikające z obawy o przyszłość lub wspomnienia, obawa, że nie sprosta się postawionym zadaniom, pośpiech, utrata kontroli);

stresor zewnętrzny — wynika ze środowiska zewnętrznego, otoczenia; zaliczyć tu można stresory społeczne (konflikty, izolacja, niepożądana wizyta, strata bliskich osób), przeszkody, które napotykamy w naszym życiu czy bodźce fizyczne, takie jak hałas czy niewłaściwa temperatura.

b) Reakcja na stres

Reakcje na stres, jak można zaobserwować w życiu codziennym, są różne. W różnych sytuacjach, możemy zauważyć odmienne reakcje własnego ciała, odmienne reakcje emocjonalne w zależności z czym należy się zmierzyć. Inne pobudzenie można zauważyć, kiedy osoba jest w sytuacji egzaminu a inne kiedy potrzebuje dokonać wyboru między zakupem wycieczki do Tajlandii albo wycieczki do Wietnamu.

Jednak wszystkie sytuacje związane ze stresem mają jedną wspólną cechę. Tą cechą jest to, że działanie stresu ujawnia się na trzech płaszczyznach — fizjologicznej, psychologicznej i behawioralnej. Na każdej z nich możemy obserwować objawy, które stanowią dowód na to, że mamy do czynienia ze stresem.

Stres na poziomie fizjologicznym

Na poziomie fizjologicznym w odniesieniu do stresu najistotniejsze znaczenie ma układ nerwowy oraz hormonalny.

Stresor, który jest zewnętrzny, musi najpierw być odebrany przez receptory sensoryczne układu nerwowego. (Przy stresorach natury wewnętrzne – ten etap jest pomijany.) a następnie przekazane do ośrodków centralnych mózgu i ośrodków centralno-obwodowych (tzw. osi stresu).

Ośrodki centralne mózgu

W ośrodkach centralnych mózgu znajdują się trzy istotne struktury układu nerwowego, które tworzą tzw. „trójkąt funkcjonalny”. Struktury te aktywują się w sytuacji wystąpienia stresu, umożliwiając organizmowi odpowiednią reakcję na zagrożenie.

Trójkąt funkcjonalny mózgu

WZGÓRZE – jest strukturą przekaźnikową, do której docierają bodźce sensoryczne. Następnie informacje te są przekazywane dwoma szlakami:

Szlakiem krótszym (wzgórze → ciało migdałowate),
- który pomija korę mózgową, umożliwiając błyskawiczną reakcję organizmu,
- jednak przekazywane informacje są niedokładne i ogólne, jedynie sygnalizują zagrożenie.
Szlakiem dłuższym (wzgórze → kora mózgowa → ciało migdałowate),
- który pozwala na dokładniejszą analizę bodźców i świadome zaplanowanie działania,
- dzięki czemu reakcja organizmu staje się bardziej kontrolowana i adekwatna do sytuacji

CIAŁO MIGDAŁOWATE – jest strukturą, którą można nazwać centrum emocji i strachu. Odgrywa kluczową rolę w regulacji emocji i reakcji na stres. Współpracuje nie tylko ze wzgórzem, ale także z całą strukturą układu limbicznego, korą przedczołową oraz innymi obszarami kory mózgowej.

Badania nad uszkodzeniami ciała migdałowatego wykazały, że osoby z jego dysfunkcją nie wykazują reakcji lękowych, co oznacza brak emocjonalnej odpowiedzi nawet na potencjalnie niebezpieczne sytuacje, np. podczas oglądania filmów grozy.

KORA PRZEDCZOŁOWA – odgrywa kluczową rolę w ocenie sytuacji i świadomej kontroli emocji. Jest obszarem, do którego docierają informacje sensoryczne z całej kory mózgowej, umożliwia analizę nowego bodźca poprzez jego porównanie ze zgromadzoną wiedzą, współpracuje z hipokampem w procesie uczenia się, zapamiętywania i podejmowania decyzji.

Ośrodki centralno-obwodowe (osie stresu)

Czynniki uwalniające hormony stresu aktywują przede wszystkim dwa szlaki osi stresu:

oś sympatyczno-adrenergiczną,
oś podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczową.

OŚ SYMPATYCZNO-ADRENERGOCZNA

Najważniejsze znaczenie w działaniu tej osi ma układ współczulny i rdzeń nadnerczy. Działanie tej osi stanowi odpowiedź na ostry stres (pobudzenie ma na celu szybkie i natychmiastowe rozwiązanie sytuacji stresowej).

Aktywizacja tej osi powoduje zwiększenie uwalniania adrenaliny i noradrenaliny do krwiobiegu przez rdzeń nadnerczy.

Neurohormony adrenalina i noradrenalina mają wpływ na liczne narządy i przygotowują organizm do działania, które ma charakter walki lub ucieczki. Z tego powodu ta oś jest często nazwana osią walki lub ucieczki.

oś podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowa

Czasami oś tę nazywa się osią limbiczno-podwzgórzowo-przysadkowo- nadnerczową aby podkreślić role układu limbicznego w odpowiedzi na stres. Struktury układu limbicznego mają połączenia między innymi z podwzgórzem, poprzez które właśnie następuje aktywacja tej osi.

Oś ta czasami też jest nazywana „pasywnym” wzorem reakcji na stres, który uwidacznia się przede wszystkim w sytuacji chronicznego stresu.

Omawiana oś choć stanowi szybka odpowiedź na czynnik stresogenny, to objawy pobudzenia wywołane tą osią występują później niż objawy pobudzenia osi sympatyczno-adrenergicznej. Na przykład Landowski [7] podaje, że efektu działania tej osi należy oczekiwać po ok. 30 minutach.

Pobudzenie podwzgórza powoduje uwolnienie kortykoliberyny i wazopresyny (AVP), które z kolei stymulują wydzielanie kortykotropiny [6]. Kortykotropina przy udziale krwi dostaje się do kory nadnerczy, którą pobudza do syntezy i wydzielania kortyzolu, kortykosteronu i kortyzonu.

Landowski [7] w swojej publikacji podkreśla, że ), oś ta kontroluje przebieg reakcji stresowej, reguluje jej aktywność oraz daje sygnał do jej zakończenia.

Jak można zauważyć uwalniane przez osie stresu transmitery, neurohormony i hormony inicjują odpowiedź na poziomie narządów, tkanek i komórek [7]. Jeżeli aktywowana jest część współczulna układu nerwowego, to można obserwować w narządzie końcowym. Jeśli do działania jest aktywowana część przywspółczulna, można zaobserwować hamowanie w narządzie (np.: obniżenie siły skurczów serca, zwiotczenie mięśni szkieletowych, wydzielanie dużej ilości rzadkiej śliny, zwężenie źrenic, nasilenie skurczów przewodu pokarmowego, rozszerzenie tętnic zasilających narządy wewnętrzne, co umożliwia im lepsze funkcjonowanie) Umożliwia to regenerację, odpoczynek po wysiłku związanym z mobilizacją.

c) Psychologiczny wymiar stresu — emocje i procesy poznawcze

Objawy stresu również bardziej mogą być widoczne na poziomie emocjonalnym oraz poznawczym czyli psychicznym. Za zwyczaj w odniesieniu do stresu wspomina się o silnych i negatywnych emocjach, takich jak lęk czy gniew. Część z tych zmian to odczuwanie lekkiego dyskomfortu czy zakłócenia w funkcjonowaniu niż silne i negatywne emocje.

Wiele ze zmian wywołanych w tym wymiarze jest odwracalnych, mimo że owe zmiany potrafią się utrzymywać przez jakiś czas. Ten czas jest często zależny od osobniczych uwarunkowań oraz do podjętych działań i ich szybkości.

U niektórych osób psychologiczny wymiar stresu może przekładać się na jakość i bezpieczeństwo funkcjonowania. W tym wymiarze można wymienić następujące symptomy:

na poziomie emocji:
– lęk, niepokój, * rozdrażnienie, impulsywność,
* złość i wrogość, * utrata kontroli, * uczucie onieśmielenia, zakłopotanie, * zniecierpliwienie, * nadmierne pobudzenie, podniecenie, niemożność relaksu, * poczucie samotności i izolacji, * zmienność nastroju, * depresja, ogólne poczucie bycia nieszczęśliwym.

na poziomie poznawczym:
* problemy z pamięcią: zmniejsza się ilość zapamiętywanych informacji, trudniej przychodzi przypominanie sobie i rozpoznawanie rzeczy już znanych, * obniżenie koncentracji i rozproszenie uwagi, * nieadekwatna ocena aktualnej sytuacji i jej przyszłych następstw, obniżony poziom obiektywizmu i krytycyzmu, * gonitwa myśli, * zmniejszenie kreatywności, * trudności z podejmowaniem decyzji.

Watro zauważyć, że stres obniża poziom zdolności poznawczych, co w dalszej perspektywie może skutkować brakiem elastyczności w działaniu. Osoba, którą charakteryzują sztywne wzory zachowania, nie szuka, a tym bardziej nie wdraża alternatywnych działań czy rozwiązań.

STRES OBJAWY I SKUTKI

4. Podsumowanie

Stres, tak często obecny w życiu człowieka, jak można było zauważyć ma bardzo duży wpływ zarówno ten widoczny jak i mniej zauważalny na funkcjonowanie.

Stresem naukowcy zajmują się już od setek lat. Jednym z bardziej znanych modeli jest model GAS autorstwa Salye’go. W modelu tym naukowiec wyodrębnił trzy stadia, którym może podlegać jednostka na którą działa stresor.

Wraz z badaniami nad stresem powstały inne teorie stresu na przykład w ujęciu psychologiczny, wśród nich można wymienić koncepcję Lazarus’a i Folkman’a.

Stresory zostały również klasyfikowane pod względem intensywności, czasu występowania jak również umiejscowienia.

Najbardziej kompleksowym ujęciem stresu jest podejście holistyczne. W tym ujęciu stres jest opisany pod względem zarówno biologicznym jak i psychologicznym. Został przestawiony wpływ stresu na układ nerwowy oraz funkcje poznawcze oraz emocje.

Literatura:

Selye H.: Stress życia. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1960
Dolińska-Zygmunt G.: Podstawy psychologii zdrowia. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2001
Everly G.S. Jun., Rosenfeld R.: Stres. Przyczyny, terapia i autoterapia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992
Selye H.: Stres okiełznany. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1977
Heszen I., Sęk H.: Psychologia zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007
Uszyński M.: Stres i antystres — patomechanizm i skutki zdrowotne. MedPharm Polska, Wrocław 2009
Landowski J.: Neurobiologia reakcji stresowej. Neuropsychiatr. Neuropsychol. 2007,2(1):26–36

Magdalena Zgraja

Jestem psycho-informatykiem. W psychologii zajmuję się: tematami związanymi z uzależnieniami, relacjami, emocjami. Prowadzę terapię indywidualna oraz grupową.Jako informatyk zajmuję się: projektowaniem stron internetowych, programowaniem w PHP, obsługą social media.